مرحوم حاج نجم الدوله متوفى به سال 1326 قمرى در « كفاية الجغرافى » مىنويسد : قم شهر وسيعى بوده و حالا خراب شده ، مزار حضرت معصومه فاطمه بنت موسى ابن جعفر عليها السّلام آن‌جاست و امامزاده‌هاى بسيار دارد و بيشتر مردمش ساداتند « 1 » و مقبرهء شاه صفى و شاه

--> و آداب و عادات هر طايفه ، و عرض و طول راه و وضع شهرها و روستاها و ابنيه و مزارع و مراتع و جمعيت هر ناحيه را يادداشت كرده و در سفرنامه دلپذير خود كه اخيرا به نام « سفرنامه خوزستان » منتشر شده است دربارهء قم در سال مذكور پس از شرحى مىنويسد : [ روز شنبه 26 ذيحجه ( 1298 ) وارد قم شديم . مدت شش روز توقف نموديم . محض كشيدن نقشه آن‌جا و اطلاع يافتن بر بعض مطالب از معارف آن‌جا جناب آقا ميرزا حسين متولى باشى است كه شخص متمول و مقتدرى است بر تمام اهالى قم ، شبانه‌روزى سى تومان الى سى و پنج تومان مداخل ملكى دارد و سالى هشت هزار تومان از موقوفات حضرت معصومه عليها السلام را متصرف است . قنات موقوفهء ناصرى كه دو سه چهار سنگ آب دارد براى عامهء ناس ، به تصرف ايشان است ، و به مصرف زراعت مىرسد . مبلغ يكصد و پنجاه تومان مخارج سه مقبرهء سلاطين صفويه كه به تصرف ايشان است صرف محل نمىشود . هكذا شصت تومان مال الاجارهء خانهء مرحوم نظام الدوله كه مىبايد به مصرف مؤذن و روشنائى دو مناره برسد ، دينارى صرف نمىشود . و از اتفاقات در شب يك شنبه 27 ذىحجه يك نفر ساربان متولى باشى بر سر چيزى جزوى منازعه نمود با يك نفر ساربان شاهى و به تير تفنگ او را كشت ، گويا به مبلغ سى تومان خونبها نموده‌اند ! ] اوقات توقف در قم همواره در گردش بود ، شهر قديم و جديد را به دقت سياحت نمود . عجب شهر بزرگى بوده ، و حصار معتبر داشته كه بر وفق قاعدهء مهندسى زواياى حارسه و محروسه در آن ترتيب داده‌اند ، حصار قطورى داشته ، هنوز در بعضى جهات آثار آن باقى است . سد قم كه در كنار رودخانهء شور ساخته‌اند از براى حفظ شهر در امتداد حصار قديم است . فى الجمله خرابى بهم رسيده ، هرگاه تعمير نشود در اوقات سيل خرابى به شهر وارد خواهد شد ؛ و بعض آثار و ابنيه و مقابر قديمه هنوز باقى است كه نقشه همگى را برداشت . قم سابق شهر معتبرى بوده ، از آثار قديمه در آن‌جا خيلى ديده مىشود . قبور امامزادگان و معارف در آن‌جا بسيار است كه كاشىهاى برجسته و معرق خوب دارد ، از جمله على بن جعفر است ، و شاهزاده ابراهيم كه در ماه هفتم و هشتم هجرى ساخته شده . ديگر گنبد امير جلال الدين كه در سنهء 792 ساخته‌اند ، و ديگر قبر على بن ابى المعالى در سنهء 761 ، كه از آثار معتبرهء قديمه‌اند ، ولى حيف كه مستحفظ ندارد ، از يك طرف سياحان فرنگى آثار آنها را مىبرند ؛ و از طرفى به حوادث خراب مىشوند . ديگر مسجد بزرگ خاقان مغفور ( فتحعليشاه ) تعمير فرموده‌اند ؛ و ديگر بازارهاى قديم و امثال آنها ؛ حال تمام خرابه‌ها را مسطح نموده زراعت مىكنند ، و عمارت منحصر به حدود حرم و متفرقه در بعضى محلات . جمعيت كنونى قم تخمينا : 23 هزار نفر است ، و بيوتات دائره : 40 نفوس . توابع قم : 13 هزار ، بقاع مقدسه به انضمام توابع ( حرم ) : 13 - مدارس دائره : 4 - مساجد معروفه : 4 - . . . علماى معروف : حاجى سيد جواد ؛ آقا حسين ، و سه منارهء بزرگ در قم است به ارتفاع سى الى چهل زرع . حكومت قم خيلى خوب است ، عموم مردم از وضع حكومت « اعتضاد الدوله » رضايت داشته‌اند » . ( د ) ( 1 ) - بلكه غير ساداتند . گويا مرحوم حاج نجم الدوله ؛ خدام آستانه را ديده كه غالبا سادات هستند و از اين جهت تصور كرده بيشتر مردم قم ساداتند ! ( د )